?

De kredietcrisis II

In maart 2009 schreef ik in mijn blog De kredietcrisis I: ‘Ik heb de kredietcrisis niet aan zien komen. Niet slim want het Amerikaanse leengedrag vond ik al lang een slechte zaak. Dat moet een keer misgaan, dacht ik en daar had ik conclusies aan kunnen verbinden.’ En ik mopperde: ‘ De Amerikaanse manier om een bedrijf te runnen, staat me niet aan. Een beetje vergelijkbaar met hoe een topsporter zijn lichaam uitwoont om de medailles (targets) te halen. Spuitje hier, pilletje daar … doping; het maakt niet uit, als het maar een ‘toppres­tatie’ oplevert.’.

Tip van Hessel: “Je moet ‘Als de dollar valt‘ van Willem Middelkoop lezen.” (ISBN 9789046804118).
Als het maar voor een deel waar is wat daar staat geschreven, dan nog is ‘het’ veel erger dan ik dacht en was ik nog dommer dan ik al wist.
Middelkoop, financieel journalist bij RTL, schreef de eerste versie van dit boek in 2007 dus dik voordat de kredietcrisis een feit was. Het koste me wel wat moeite om de gang van zaken enigszins helder voor de geest te krijgen; in chronolo­gi­sche volgorde te plaatsten. Want zoals je van een RTL-er kunt verwachten, springt het verhaal van de hak op de tak. Jammer dat een potentieel goed verhaal, met zoveel nuttige informatie, op deze manier kapot gemaakt wordt. Pluspuntje: hij is in tegenstelling tot de meeste auteurs modern bereikbaar via zijn website.

Ik zocht ook antwoord op enkele vragen die al een paar jaar door mijn hoofd jengelden, bijvoorbeeld:

  • Waarom moet olie nou per se in dollars gewaardeerd en betaald worden?
  • Waarom vind ik ‘geld met geld maken’ (dat lijkt zo langzamerhand de core business van banken) eigenlijk verdacht?
  • Waarom zijn de VS zo bepalend in de wereldeconomie?
  • Waarom is de Gouden Standaard (jaja, heb ik nog geleerd op school) ooit afgeschaft?

1 Centrale banken

Als ik de zaken op een historisch rijtje zet, begint Middelkoop bij het ontstaan van centrale banken. De hele voorgeschiedenis van ‘geld’ en ‘gewone banken’, als is het maar kort, slaat hij voor het gemak over. Misschien als ‘niet interessant’ of ‘relevant’ of misschien moet de lezer dat gewoon maar weten.

Die centrale banken, samenwerking van ‘gewone’ banken, werden in het leven geroepen om een overheid te kunnen financieren (en vooral hun oorlogen). In ruil daarvoor kreeg zo’n centrale bank het privilege om de nationale munt te slaan en / of te beheren. Enkele snedige aforismen over deze gang van zaken:

  • Geef mij de controle over de nationale munt, dan maakt het me niets uit wie de wetten maakt. Baron M.A. Rothschild, bankier, 18e eeuw
  • Als het Amerikaanse volk private banken ooit de controle geeft over hun munteenheid, (…) zullen de banken (…) het volk al hun bezittingen afnemen (…). Thomas Jefferson, president van de VS, 1743 – 1826

Langzamerhand kwamen deze centrale banken toch weer onder (licht) toezicht van de nationale overheden.

In de VS liep het een beetje anders. Nadat de ene na de andere gewone bank was omge­vallen, richtten J.P. Morgan, Rothschild, Warburg e.a. in 1912 de Federal Reserve op. Ter:

  • zelfbescherming (en die van de klant).
  • uitschakeling van competitie tussen kleine en grote (logge, trage) banken.
  • ‘zelfregulering’ waardoor controle door de ‘wispelturige’ overheid buiten de deur gehouden werd.

In het volgende jaar loodst men op kerstavond de Federal Reserve Act door de Senaat waardoor deze Fed controle krijgt over de dollar. Feitelijk een schending van de grondwet!

De Federal Reserve is dus in het geheel geen staatsinstelling. (Hoe het zit met de controle over DNB en de ECB komt niet helemaal uit de verf. Na lezing van dit boek: niet veel beter, ben ik bang.) Dat de koopkracht van de dollar van 1913 tot 2000 daalde naar 7% kun je dan ook met recht als een ‘bedrijfsongeval’ van de Fed betitelen. In de meer dan honderd jaar ervoor was die dollarwaarde redelijk stabiel gebleven.

2 De Gouden Standaard

De Gouden Standaard, hoe zat dat ook al weer? Een nationale overheid, of haar centrale bank, bewaarde de tegenwaarde van al het in omloop zijnde papier- en muntgeld in een ouwe sok, maar dan veiliger. Dat schiep vertrouwen in het Monopolygeld.

  • De intrinsieke waarde van het goud (…) heeft tot in de jaren zestig het internationale monetaire stelsel beheerst. Het was een misschien irrationeel maar wel stabiel anker. Daarin is tenslotte verandering gekomen, niet omdat ouderwetse inzichten werden vervangen door moderne, maar omdat de VS de rol van de dollar in de wereld bedreigd zagen door goud. Jelle Zijlstra, mini­ster van financiën, directeur DNB, president BIS
  • Een gram goud heeft nu nog precies dezelfde koopkracht als 2000 jaar geleden. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007

Overheden en vooral de banken wilden meer, meer, meer; meer van hetzelfde, meer geld. En er is maar ongeveer 18 m3 goud op deze wereld; meer niet. Daarom werd de koppeling munt-goudvoorraad in een aantal stappen over boord gegooid. En soms, een enkele keer misschien, niet alleen met verkeerde bedoe­lin­gen.

Rond de Eerste en de Tweede Wereldoorlog is er in veel landen al flink gesjoe­meld met de Gouden Standaard. Zodoende kampte Duitsland rond 1923 met hyperinflatie. De gevolgen zijn bekend.

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd in Bretton Woods (ook geleerd maar toen niet echt begrepen) door ministers van financiën en bankiers besloten dat voortaan alleen de VS voor de gouddekking zou zorgen. Landen die tot het IMF wilden toetreden, werd het zelfs verboden om hun munteenheid eigen­standig aan de goudprijs te koppelen. Overal in de wereld werden nu dollars opgepot in plaats van goud. De Amerikaanse goudvoorraad dekte maar een fractie van het wereldkapitaal maar who cares … Het zou toch wel heel onwaar­schijnlijk zijn als alle economieën, overal ter wereld, ineens terug zouden moeten vallen op hun goud.

Listig, sluw … maar deze manoeuvre maakte ook de uitvoering van het Marshallplan mogelijk.

3 Crises door de jaren heen

3.1 De grote depressie

1929. Doordat de Europese landbouw na de Eerste Wereldoorlog weer op gang komt, stikt de landbouw in de VS in haar eigen overproductie. Hetzelfde gebeurt in de industrie als gevolg van verregaande mechanisatie. Hierdoor stort ook het bankwezen en de aandelenmarkt in. Een wereldwijde economische crisis is het gevolg. Alleen de USSR komt tamelijk ongeschon­den uit de strijd.

3.2 De eerste dollarcrisis

Ten tijde van de Vietnamoorlog ging het mis, op vele fronten. Met name De Gaulle (weet u nog) zag de dollar in het niets verdwijnen en wilde boter bij de vis: goud voor dollars. “Mooi niet,” denkt Nixon en heft in 1971 de inwissel­baar­heid van de dollar op, met heel erg verstrekkende gevolgen. Weer een paar wijze woorden:

  • Sindsdien is ons geldsysteem niet meer gebaseerd op bezit en kapitaal maar op schuld en krediet. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007
  • Een op schulden gebaseerd systeem vereist van nature permanente groei. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007
  • Papiergeld keert uiteindelijk altijd terug naar zijn intrinsieke waarde, en dat is nul. Voltaire, filosoof en natuurkundige, 1760
  • Zonder de goudstandaard is het niet mogelijk om spaargeld te beschermen tegen confis­catie door inflatie. Alan Greenspan, voorzitter Fed, 1966

3.3 Oliecrises

De eerste en tweede oliecrisis in 1973 en 1979 werden niet direct veroorzaakt door bancaire spelletjes.
De eerste was een gevolg van Westerse steun aan Israel in de Jom Kippoer­oor­log. De OPEC-landen verhogen de olieprijs, die sinds WOII nauwelijks was geste­gen, met 70% en verlagen de productie met 5% per maand. Deze maatregelen hadden overigens vooral een psycholo­gisch effect.
Om herhaling te voorkomen, spreken de VS en Saoedie-Arabië af dat olie alleen verhandeld zal worden in dollars. Dit in ruil voor steun aan het impopulaire koningshuis. Een leuke constructie: goud → dollar ← olie.
De tweede oliecrisis volgde op de Islamitische Revolutie in Iran.
Deze crises hadden wel de nodige impact op de economie.
Hoe lang zal het duren voordat we de derde oliecrisis mee gaan maken. Of is die al hier?

3.4 Monetaire crises

Na de Tweede Wereldoorlog werden we achtereenvolgens getrakteerd op:

  • de eerste Azië-crisis in 1987 waarvoor geen duidelijke oorzaak aan te wijzen was. Gewoon ‘blinde paniek’.
  • precies tien jaar later de tweede Azië-crisis. Zuid Korea wordt op het nippertje gered.
  • de roebelcrisis in 1980. Spaarders zijn hun geld kwijt.
  • een tweede dollarcrisis, rond 1985, werd veroorzaakt door Reagans bewapeningspolitiek.
  • de Argentijnse pesocrisis van 2002. Het land valt terug op ruilhandel.
  • en in 2001 onze eigenste (Nina …) èn wereldwijde internethype die uitmondt in een aandelencrisis.
    Voor het eerst krijgt ook Nederland een stevige dreun, zeker omdat hij samen­viel met de invoering van de €uro (met een ondergewaardeerde gulden) en een nieuw (leuk voor de consument) belastingstelsel.

3.5 Andere soorten van crises

3.5.1 Klimaatcrisis

De klimaatcrisis komt in het boek van Middelkoop niet voor. Ach, je kunt beter ook niet alle narigheid in één boek stoppen. Ook denkbaar: stop alle crises in een potje, voeg een scheutje Obama en een snufje goede wil toe, vijf minuten roeren en er komt iets moois uit.

3.5.2 Voedselcrisis

In 2007 stijgt de prijs van maïs en graan sterk als gevolg van de inzet op ethanol als brandstof door de VS.

3.5.3 Energiecrisis

De twee oliecrises staan er al. In vergelijking met wat er nu speelt, waren dat rimpelingen in de vijver. In 2007 werd er minder olie geproduceerd dan gecon­su­meerd. Dat verschil werd opgevangen door in te teren op voorraden. India en China zijn de grote aanjagers … mogen zij ook eens? Lees het derde citaat.

  • Ik denk dat “gemakkelijke” olie waarschijnlijk al over zijn hoogtepunt heen is. Jeroen van der Veer, CEO van Shell, 2006
  • We zijn vrijwel zeker op of nabij het punt dat men peak-oil noemt. Al Gore, voormalig vice-president VS, 2006
  • De Amerikaanse samenleving, 5% van de wereldbevolking, consumeert 25% van de olie. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007
  • De stijging van onze welvaart liep de afgelopen 150 jaar parallel aan het beschikbaar komen van goedkope olie. Willem Middelkoop, financieel jour­na­list, 2007

3.5.4 Samenlevingscrisis

Hoe het er in de rest van de wereld voorstaat, weet ik natuurlijk niet. De ont­wik­kelingen in Nederland baren me in ieder geval wel zorgen. Niet dat het de Ame­ri­ka­nen een grote zorg zal zijn of we hier een regering Wilders krijgen. Omge­keerd werkt het wel: hoe slechter de economie draait, des te groter is de kans dat de PVV groeit.

4 Rente en de stapel dollars

De crises werden onveranderlijk bestreden met enorme geldinjecties door de centrale banken, de Fed voorop. Sinds 1987 lijkt de Fed ook stiekem in te grijpen op Wall Street door middel van enorme aankopen in de aandelenmarkt.
In mijn naïviteit vraag ik me af waar al dat geld vandaan komt. Vanuit het niets … nieuw geld. Door deze injecties, maar ook door de groei van consumptieve kredieten en hypothe­ken steeg de totale hoeveelheid geld in de VS van 1985 tot 2006 met een kleine 200%, met $ 6.700 miljard. In 2006 stopt het ministerie van financiën dan ook maar met het publiceren van het M3-indexcijfer dat deze groei toont. In datzelfde jaar ontstaat in Nederland € 45 miljard aan nieuw hypotheek­geld (schuld). Als Kok, Zalm of Bos zoveel geld zou bijdrukken, dan was het land te klein.

Met de rente is het een tikkeltje ander verhaal. Tot 1975 wordt de rente steeds verder verhoogd, tot zelfs 17,5%. Dat zou de dollar versterken … Maar het veroorzaakt tevens economische recessie dus … Lood om oud ijzer.

Vanaf 1975 daalt de rente gestaag, in 2003 tot maar 1% in de VS. Europa gaat ‘maar’ tot 2%, Japan zelf naar 0%.

De bomen lijken tot in de hemel te groeien. Zie hieronder.

Maar tussen 2004 tot 2006 gaat de Fed de rente weer verhogen, tot een procent of 6. En het kaartenhuis stort in, de ballon loopt leeg, de bel barst, de bubbel … Zie hieronder.

Na 2007 begint de rente weer te zakken. Ja, wat had je anders verwacht?

Een leuk moment voor een paar citaten:

  • Maar als u slaven van de bankiers wilt blijven en de kosten van uw eigen slavernij wilt betalen, laat de banken dan doorgaan met geld creëren. Sir Josiah Stamp, directeur Bank of England, 1928
  • Een groot deel van de huidige papieren rijkdom, in de vorm van opgeblazen aandelen, zal nooit worden omgezet in blijvende rijkdom. John Hatheway, 2000
  • De dollar is gebouwd op drijfzand. Wim Boonstra, Rabobank, 2006
  • De … geldgroei in de EU was ruim 12% terwijl de economie maar met 3% groeide. Het meeste van dit geld ontstaat en bestaat alleen giraal, als bits en bytes in de computer. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007
  • Lage rente werkt als financiële doping. In het begin werkt het prettig, op de langere termijn neemt het effect af maar de verslaving toe. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007

5 De kredietcrisis

Door de voortdurende renteverlagingen wordt lenen steeds aantrekkelijker. Simpel gesteld: je leent eerst € 100 à 5%. Als de rente tot 2,5% daalt, leen je vervolgens € 150 en je betaalt die eerste € 100 af waardoor je blijft zitten met een winst van € 50 voor slechts 2,5%. Ik zal te zijner tijd in Excel nog eens narekenen of dit klopt, hoe ‘rijk’ je hiervan wordt.

Aantrekkelijk voor bedrijven die investeren met geleend geld, nog voordat ze één cent verdiend hebben. Complete overnames worden met vreemd vermogen gefinancierd. Hedge­fondsen (‘hedge’ betekent ‘haag’ of ‘dekking’ en in de finan­ciële wereld ‘waarborg’ of ‘zekerheid’; hoe cynisch) ontwrichtten hiermee solide bedrijven.

Aantrekkelijk voor de consument. Voor hem/haar betekent het bv. een nieuwe SUV, 100% gefinancierd à 0% rente en ook nog eens een ‘cash rebate’ (contant geld) van enkele duizenden dollars op de koop toe. Zo is General Motors naar de knoppen gegaan.

Een steeds dalende rente waardoor hogere hypotheken mogelijk worden.

  • Waardoor de huizenprijzen stijgen.
  • Waardoor hogere consumptie mogelijk wordt.

De hypotheekrisico’s werden ‘gebundeld’ doorverkocht aan Europese en Aziati­sche banken. Kredietbeoordelaars bestempelden ze als veilige obligaties: AAA en AA (op schaal van AAA tot CCC). Tot 2007 gaat zo voor in totaal $ 10.000 miljard aan hypotheekschulden de wereld over. Buitenlandse banken worden verplicht om 50% van het opgehaalde spaarkapitaal te investeren in Amerikaanse hypo­theken.

Maar na enkele renteverhogingen tussen 2004 en 2006 stort de huizenmarkt in de VS in 2007 dus in.

  • Waardoor ongeveer 200 hypotheekverstrekkers, van klein tot groot, failliet gaan. Bijvoorbeeld ook Ameriquest van Roland Arnall, voormalig ambassadeur van de VS in Nederland.
  • Waardoor de huizenprijzen dalen.
  • Waardoor de koersen dalen met 20 – 70%.
  • Hedgefondsen storten in want die speculeren met geleend geld.
  • Centrale banken injecteren wereldwijd $ 500 miljard ‘nieuw’ geld.
  • Overal komen lijken uit de kast. Bij Fortis, ING, Rabo en ABN AMRO voor tien­tallen miljarden aan ‘off-balance’ belangen.
    De ING wordt door ‘ons’ overeind gehouden met € 45 miljard …
  • De Citygroup (grootste bank ter wereld) krijgt injectie van $ 7 miljard uit Dubai.
    Overal in de wereld worden financiële instellingen ‘een handje geholpen’ door China en het Midden Oosten.

Citaten:

  • De Amerikaanse banken hebben welbewust de risico’s van sub-prime leningen doorgeschoven naar niet-Amerikaanse partijen. Pieter Lakeman, Sobi
  • Tophypotheken van acht keer het bruto jaarsalaris van tweedverdieners en andere bizarre kredietmogelijkheden (Legiolease) maakten van Nederland het grootste ‘casino’ van Europa. Mathijs Bouwman, financieel journalist
  • Derivaten zijn financiële massavernietigingswapens. Warren Buffet, super­belegger, 2005

6 Het vervolg …

Een paar teksten:

  • De VS zijn technisch gesproken failliet. Laurence J. Kotlikoff, adviseur Reagan
  • Er is geen manier om de totale ineenstorting van de economie te voorkomen als deze op schulden is gebouwd. Ludwig von Mises, 1881 – 1973
  • Elke dag moet minstens $ 3 miljard buitenlands kapitaal naar de VS stromen om de begrotings- en handelstekort te financieren. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007
  • Het gat aan ongedekte pensioenen en sociale verplichtingen in de VS bedraagt $ 66.000 miljard.
  • In 2008 bedraagt de staatschuld van de VS $ 10.000 miljard.
  • Met haar grote dollarreserves ($ 1.200 miljard) kan China de dollar laten crashen wanneer Peking dat wil maar het lijkt uitgesloten dat China kiest voor economische (zelf)moord. Willem Middelkoop, financieel journalist, 2007
  • De omvang van ‘slechte leningen’ in China (met name onverkoopbare bouw­pro­jecten) wordt geschat op $ 900 miljard.
  • Deze [de Chinese] economie is instabiel, onevenwichtig, ongecoördineerd en onhoudbaar. Wen Jiaboa, premier China, 2007

Al lezende moest ik denken aan mijn jeugd. Zo rond 1960 kregen Nederlanders van de regering de wijze raad om, als de bom viel, met een paar blikken doppers en kaarsen onder de trap te gaan zitten. Als de duif dan terugkeerde op de Arke Noachs met een grasspietje in de snavel, dan kon je weer naar buiten. Verderop in het boek komt deze herinnering ook op bij Middelkoop.

En voor de tweede keer bevestigt Middelkoop mijn vermoedens als ik halverwege het boek denk: ‘Ik haal mijn centen van de bank en ga goud kopen. Niet een nep-goudrekening bij een bank maar ècht.’ Veel zal het niet zijn, wat stofgoud … Ik realiseer me meteen dat ik dan, àls de pleuris uitbreekt, ook een Escobar-knokploegje nodig heb om het te verdedigen. Onzin dus. Maar Middelkoop eindigt met:

  • In het zeldzame geval dat sombere gedachten mijn brein overnemen, vertel ik mezelf graag hoe goed ik het heb.
  • Bij voorbaat mijn excuses voor het feit dat ik de rust misschien een beetje heb verstoord, maar een mens geniet denk ik meer van goede omstandigheden in het besef dat ze niet eeuwig duren. Zoals Alan Greenspan onlangs geruststellend zei: ‘Enjoy it while it lasts.’
  • Het idee dat je spaargeld en pensioengelden deze schokken geheel zullen overleven, kan na het lezen van dit boek gerust als naïef worden omschreven.
  • Goud en zilver hebben alle crises doorstaan en hebben altijd hun waarde en koopkracht behouden. … Vermogende mensen doen er inderdaad verstandig aan een deel van hun vermogen letterlijk te verzilveren.

Ik vermoed dat zijn volgende boek, of een tweede herziene versie over de ‘plastic crisis’ zal gaan: als duidelijk is geworden dat de vele ‘kleine’ schulden op creditcards één grote maken. Of ook heel gezellig: de eerste Chinese crisis. Dat zal me een heibel geven …

Zojuist (zondag 12 juli 2009, 21:40) keek ik naar Zembla: ‘Afrekenen met ING‘. Met stijgende verbazing, ergernis en kwaadheid.

Plaats een reactie