?

Stevinstraat VII: vervolg

De Simon Stevinstraat VII: vervolg

Uiteindelijk ben ik maar eens een beetje serieuzer op zoek gegaan. Ik heb velen (familie, bekenden en wildvreemden) aan de kop gezeurd en dat schept verplichtingen.

Hoe zat het met de winkels in het wijkje tussen 1960 en ’70?
Hoe zat het nou met dat huis in de Simon Stevinstraat?

Het antwoord op deze vragen blijkt niet zo eenvoudig. Alleen al het probleem van de ‘huis­nummers’. Argeloos als ik was, dacht ik dat iedere straat netjes oplopend genummerd zou zijn, vanuit het centrum van laag naar hoog, links 1-3-5 en rechts 2-4-6. Dat kan je dus vergeten want er is in de loop der jaren veel bij-tussen-en-verbouwd en/of afgebroken. Na Steenkist op Ringdijk 28 komt er een serie woonhuizen met a t/m … Nummer 29 komt pas na de Willem Beukels­straat. Maar Ringdijk 15a is de voormalige smederij tegenover nummer 15. Hoekhuizen zijn steevast een probleem. De voordeur zit dan wel aan de A-straat maar hij nummert (soms niet, soms wel) met de B-weg.
Verder ga ik voor de bijl voor de boeken van J.H. Kruizinga over de Water­graafs­meer. Ik heb er geen zin in en geen tijd voor maar er valt niet aan te ontkomen. Ik moet ze nu echt gaan lezen in plaats van af en toe een plaatje plukken. Zo werkt dat dus bij mij: pas nadat ik mijn eigen probleempjes niet meer kan oplossen, krijg ik belangstelling en waardering voor de inspanning, de mooie prestaties van anderen.

In De Simon Stevinstraat I schreef ik over de bewoners op de nummers 29 t/m 33 en aan de overkant 42 t/m 46.
De Simon Stevinstraat II: huizen ging over de woningen op nummer 31, beneden en boven.
Buitenspelen in de Simon Stevinstraat was een feest: lees deel III.
Deeltje IV gaat over de fantastische frustratie van het ‘boodschappen doen’.
En dat ‘boodschappen doen’ leidde weer tot een suffige opsomming van alle bedrijvigheid in V: winkels.
In De Simon Stevinstraat VI komen opa en ‘de fabriek’ aan de orde.
De (beperkte) oogst aan plaatjes is te vinden in VIII: foto’s.
Alle andere huizen (Sarphati, Spaarndammer, …) komen later aan bod.

Dit verhaal (en de andere delen) staat, in diverse mootjes gehakt want max. 400 woorden, ook op de site van het Geheugen van Oost. Misschien dat dat nog iets op gaat leveren. Zie aldaar voor reacties van andere Oosterlingen want dat is de plek om in de pen te klimmen zodat een ieder kan meegenieten.

Het Stadsdeelkantoor van Amsterdam Oost bood uitstekende informatie over de huizen van de Simon Stevinstraat. Een eerste bezoek aan het Stadsarchief in De Bazel aan de Vijzel­straat leidde tot niks, behalve dat ik onder de indruk raakte van het gebouw. De tweede keer heb ik daar alle woningkaarten van Ringdijk, Wakker- enz. -straat doorgeploegd om de winkels te noteren. De Middenweg moet misschien nog een keer.
Maar sommige dingen bleven onvindbaar, met name fotomateriaal. Ik speur nog steeds naar afbeeldingen van het oude, onbebouwde landje langs de Sene­felder­straat. Iemand moet toch de daar spelende kinderen hebben gefotogra­feerd. [Inmiddels terecht. Dank!] De grootste frustratie is en blijft ‘de fabriek’ van opa op het binnenterrein achter Ringdijk 10: nul,niks te vinden van die pracht­plek. Plaatjes van oude winkel­in­te­rieurs zijn ook zeer schaars terwijl die er toch vaak bijzon­der uitzagen. En wie heeft een foto van de lichtkrant die tijden op het Rechthuis heeft gezeten? Ook nergens te vinden, tenminste niet in werkende toestand.

Bij een wandeling door de buurt, eind juli 2012, zag ik in de Wakkerstraat alleen nog (culinaire) slagerij De Wit, nu van dhr. Waagmeester. Zelfs bakker Van Deudekom was omgetoverd (gedegradeerd vind ik) tot kantoor van een organi­sa­tie­adviesbureau. Bloemen­zaak ‘t Hoekje is er ook nog; bijna over het hoofd gezien. En op de Ringdijk alleen nog restaurant La Vallade wat ooit het koffiehuis Ringdijk was. IJzer­handel Quatfass is nu een lekker restaurant. Niet verkeerd maar toch … De Koningin Wilhelminaschool is vervangen door woningbouw, het gebouw van de Willem van Outshoornschool doet dienst als kinderdag­verblijf. De Rehobothkerk werd al in 1972 afgebroken. De Maria Immaculataschool is nu een vestiging van het Cygnus Gymnasium. De winkel van Prins, hoek Ringdijk-Willem Beukels­straat: … het hele blok is gerenoveerd.
Iets verder ‘van huis’, achter de HEMA, verrijst de compleet nieuwe wijk Oost­poort. Zie Beleef Oostpoort.
De woningen en winkels van toen hadden zo hun beperkingen. Toch vind ik tele­com­winkels en bankfilialen meestal saaier dan slijterij Van Doornik en drogisterij Brunet de Rochebrune. Een bezoek aan het museum ‘Oude ambachten en Speel­goed’ bij Barneveld bracht veel in herinnering.

Eerst even wat oudere geschiedenis. De Watergraafsmeer (725 ha, op z’n diepst-5,5 NAP) werd rond 1630 droogge­legd, een investe­ringsproject van het rijke Amster­dam. Op en rond het meer is nog flink gevochten omdat het de zuidoos­te­lijke toegang was naar de stad. In 1651 is de Meer nog een keer onderge­lopen. Tot 1750 werden er vele ‘lusthoven’ aangelegd (Rozenburg, Reigersburg, Voor­land, Vredenrust, Welmeer, Zorgwijk). Van de oudste gebouwen zijn alleen het Rechthuis (1777), Frankendael (±1760) en de Vergulden Eenhoorn (1702) nog over. Algemeen bekend: in 1811 passeerde Napoleon Bonaparte het Rechthuis en ont­ving symbolisch de stadssleutel bij de ‘mijl-‘ of ‘jurisdictiepaal’ (Linnaeus­straat t/o Polderweg of Oetewalerstraat). Rechthuis … jawel, bekend. De ‘Herberg het Regthuys’ is gebouwd rond 1660 en werd voor meerdere doeleinden gebruikt. Bezoekers die in de late uurtjes de stadspoorten van Amsterdam gesloten von­den, konden hier overnachten. Maar ook werd er rechtgesproken en de straffen die hier werden uitgedeeld waren bepaald niet mals.
Een eigen Watergraafsmeers gemeentehuis blijft schimmig. Een citaatje van Het Geheugen van Oost: “Tot 1 mei 1906 kwam het gemeentebestuur van Water­graafs­meer bijeen in het Rechthuis, dat gehuurd werd van het hoogheem­raad­schap Watergraafsmeer. Tot begin 1920 zetelde het in een gehuurd huis aan de Linnaeuskade 4, in het laatste jaar in de van de gemeente gekochte heren­hui­zen Linnaeusparkweg 20-22. Dit pand diende tot gemeentesecretariaat en het heeft nog tot 1940 als hulpsecretarie dienst gedaan.”
Er was een Maliebaan (nu de Van ‘t Hofflaan) om te flaneren en te ‘sporten’.
De zelfstandige gemeente Water­graafs­meer werd in 1812 vere­nigd met Diemen (tot 1817). In 1921 werd de voor­ma­lige gemeente Water­graafs­­­meer ingelijfd bij Amsterdam. Tot die tijd was de Meer nog nage­noeg leeg. Daarom lijkt het steeds vermelde aantal inwoners van 10.000 me wat veel.

Het wijkje rond de Simon Stevin werd in 1923 ontworpen voor en gebouwd door de Coöperatieve Woningbouw­vereniging “Water­graafs­meer”. Het uitbreidingsplan betrof 81 wo­nin­gen. Bescheiden dus in ver­hou­ding tot andere uitbreidingen zoals West net buiten de Kostverloren­vaart (Bos en Lommer, de Baarsjes), heel Berlage-Zuid, de In­di­sche Buurt en Betondorp. In die dagen ging het nog goed met de sociale wo­ning­bouw.
Meteen werden straatnamen aangepast, ik denk om dubbelingen in Amsterdam te voor­komen. Een paar voorbeelden:

  • de Hans Lipperheystraat werd de James Wattstraat.
    Heden ten dage bestaat er geen Lipperheystraat in Amsterdam; toen mis­schien wel. Andere reden voor de naamswijziging kan zijn dat Lipperhey ervan werd beschuldigd het concept voor de telescoop te hebben gestolen van Middelburger buurman Corn… Ja, inderdaad van Cornelis Drebbel. Die twee hebben elkaar, ook na hun dood, natuurlijk liever niet als buurstraat.
  • de Paul Krugerstraat werd Zacharias Jansestraat.
  • de Kerklaan werd omgedoopt tot Cornelis Drebbelstraat.
  • de Michiel Adriaanz. de Ruyterstraat werd Willem Beukelsstraat.
  • het oude stuk van de Simon Stevinstraat heette de Kerkstraat.

Meer straten in de Watergraafsmeer kregen ooit nieuwe namen:

  • de Middenweg heette in 1770 Middelweg (Middel wech) en ook Middenpad komt voor (1874). Op oude foto’s is te zien dat de straat verhoogd lag, als op een soort dijk. En misschien was er in Amsterdam ooit nòg een Middenweg die uitkwam op het Frederik Hendrikplantsoen in West. (Zo heette het Rembrandtplein tot 1876 Botermarkt maar dat heeft niks met de Watergraafsmeer te maken.)
  • ook in 1770: de Oeterwaalseweg voor Linnaeusstraat.
    In die tijd was er op de plaats van de Oranje-Nassaukazerne (Sarphatistraat) een gehucht met de naam Oete(r)waal (of Houtewael). De brug over de Ringvaart heet nog altijd Oetewalerbrug (was tot 1929 een ophaalbrug).
    Frank Lucas maakte een fraaie ‘film’ over de ontwikkeling van dit stukje Amsterdam: www.geheugenvanoost.nl/80646/nl/rond-de-tijd en dan even naar beneden scrollen.
  • de Jacob van Lennepweg werd omgedoopt tot Hogeweg.
  • er was een Groenelaan; nu … de Nobelweg?
  • de Schagerlaan begon bij de Ringdijk en liep zo ongeveer tot de Gooise weg (S112). Dat is nu het beginpunt en hij loopt door tot de Hugo de Vrieslaan.
  • de Van ‘t Hofflaan heette Maliebaan.
  • en de Watergraafsmeer was ooit Watergrafts- of Diemermeer (graft = gracht).

En ik vroeg me ineens af waar de (oude) Oosterbegraafplaats gebleven is als de Nieuwe Ooster aan Kruislaan/Middenweg ligt. Die lag op de plaats waar nu het Tropeninstituut staat. En de Nieuwe werd in 1914 aangelegd op het terrein van Rozenburg.

Terug naar de nieuwbouw rond de Simon Stevinstraat; naar hoe het huis op nummer 31 nou in elkaar zat. Ik denk dat ik eruit ben alhoewel ik te maken had met gespie­gelde platte­gron­den. Dit zijn namelijk de tekeningen van de identieke woningen aan de James Watt­straat. Boven en onder moeten worden verwisseld voor ‘ons’ huis. Links zit de voorkant aan de straat, rechts is de tuinkant. Dat klopt dus wel.

Nieuwtje op deze website (zoals altijd met dank aan zoon en webmaster Michal): klik op de afbeelding voor een vergroting.

begane grond 1e verdieping 2e verdieping

Echt grappig om te constateren dat ik zo’n twaalf jaar heb gewoond in een huis waarvan ik niet begreep hoe het in elkaar zat. Ik kon de plattegrond in ieder geval zelf niet tekenen. Pluim voor de architect dat het altijd spannend is geble­ven; in blogje Stevinstraat II noemde ik dat ‘fantasierijk bouwen’.
Om te beginnen is de begane grond drie meter smaller dan de eerste en tweede verdieping. Die extra ruimte is op de eerste toebedeeld aan de benedenwoning; volg de oranje pijlen. Boven die trap in de benedenwoning zat nog een lichtkoker naar het dak. 31 huis zat dus op alle lagen. Ik fantaseerde er wel eens over dat je via die koker spannende dingen moest kunnen doen.
Ik neem een stukje over uit De Simon Stevinstraat II: huizen. Makkelijk om dat er hier bij te hebben.

Achter de voordeur zat een krap halletje met de ‘glazen deur’ naar de gang. […] De gang: […] Met een knikje liep hij een beetje schuins weg naar links. Direct rechts zat de deur naar de voorkamer. […] Er tegen­over […] het toilet met een krappe douche. Die ruimte zat onder de trap naar één hoog en had dus een schuin, dalend plafond. […] Daar­naast de trap naar boven […] en aan het eind van de gang de keuken. […] Ik verdenk opa ervan dat hij de deur naar de achterkamer weggewerkt heeft. […]

Voor de toegang tot 31′ had ‘huis’ aan de straat weer een stukje moeten inle­ve­ren; volg de paarse pijlen, een trap met één draai. Dan even naar links (bij ons dus rechts) in de gang voor de trap (met twee draaien) naar de volgende ver­die­ping; de blauwe pijlen. Heel slim!
Op de tekening van de eerste zie ik een badkamer. Die is er echt nooit geweest. [Mvr. Jansen wist dat de leidingen werden gelegd maar dat bewoners zelf voor de verdere inrich­ting moesten zorgen.] Deze ruimte was bij ons eerst speel- en knutselkamer en later ‘het kantoortje’. Het schijnt dat ook dit stukje Amsterdam binnen afzienbare tijd in de renovatie gaat. Nieuwe kansen voor de badkamer …

De op-op-opvolger-eigenaar Ymere heeft de woningen enorm verwaarloosd, half laten verkrotten, zou je kunnen zeggen. Maar misschien waren deze, bijna 100 jaar oude huizen niet meer te redden. Met de renovatie zal al het mooie, oude en authentieke verdwijnen. Daarom ben ik, heel brutaal, op bezoek gegaan bij de huidige bewoners van 31-huis en 31-I. Ik vond het geweldig, heel vriendelijk dat ik bij de huidige bewoners binnen mocht komen!
In het benedenhuis was veel veranderd: de schuine schoorsteenmantels en het poortje tussen voor- en achterkamer zijn weg, zo ook de deur naar de voorka­mer maar juist die naar de achterkamer is er weer open (je moet toch ergens naar binnen), het buffet en ingebouwd bureau … opgedoekt. De douche zit niet meer beneden naast het toilet maar boven naast het overloopje, links. Toch herken ik nog veel.
Boven, daarentegen, is heel veel hetzelfde gebleven. Op diverse plaatsen de vloerbedekking, het gordijntje achter de voordeur, het bordje met ‘Kantoor’ op de schuifdeur; ik herken na 22 jaar de deurkrukken, lichtknoppen en stopcontacten, zelfs de barst in de toiletpot. En het bureautje in de huiskamer is er hier nog. Op één punt moet ik mijn herinnering een zetje geven. Ik was in de veronderstelling dat de douche, de sproeier, altijd rechts in de douche­ruimte zat, achter het hoekje dat veroorzaakt werd door de ingebouwde kasten in de naast­gelegen slaapkamer. Dat is vast ooit zo geweest maar bij de ‘grote verbouwing’ verdwe­nen die kasten. Rechts in de douche kwam de wastafel die voorheen in de slaapkamer zat en de sproeier verhuisde naar de linkerkant.
Hier vier particuliere erfgoed-fotootjes:

benedentrap ‘nis’ bij voordeur gang met ‘kantoor’ trap naar boven
Ik werd ook spontaan uitgenodigd om te komen kijken in de Stevinstraat 27-II, in zo’n hoge woning.

Daar trof ik de schuifdeur tussen voor- en achterkamer nog intact en het was zo’n trappen­huis met slimme deurdranger (open èn dicht!). Ik moet het zus Martha, die in een vergelijk­baar huis woonde op 46, nageven: een grappig huis maar met veel onmogelijk kleine kamers en hokjes.

Verder met de oude woning. De douche die mijn ouders lieten maken, kwam op twee hoog, in de ruimte naast ‘ZOLDER’. En de helft van die zolder werd uit­ein­de­lijk mijn kamer. Nooit geweten dat we aan de straat­kant een ‘LOGGIA’ hadden.
Ook hier een kopietje uit De Simon Stevinstraat II: huizen.

Achter de voordeur zat bij ons rechts een hoge nis. […] Na de draai in de trap kwam je op de gang. […] Links in de gang waren het toilet (met haakje op de deur) en de keuken. Keuken met links een aange­bouw­de kast: […]. […] Tegenover de trap de deur naar de achter­ka­mer. […] De twee vaste kasten werden na verloop van tijd vervangen door een ingebouwd bureautje met uitklapbaar werkvlak, net als beneden bij opa en oma. […]
Precies aan de andere kant van de schuifdeuren, in de voorkamer stond de oliehaard. Diagonaal daartegenover, tegen de buitenmuur, een opge­bouwde muurkast. […] De deur van gang naar voorkamer is bij de verbouwing – onder andere het samentrekken van voor- en achterkamer – weggemoffeld. […] Rechts in de gang, aan de straat­kant, zat de zijkamer […]. […]
De trap naar boven had een dubbele draai. […] Het fonteintje boven, links van de trap, is vervangen door een volwaardig toilet. […] De ouderlijke slaapkamer keek uit op de tuinen en had een, zo mogelijk, nog mooiere waranda. […]
Even 180° draaien: ook aan de straatkant zat een waranda over de volle breedte. Links de slaapkamer voor de meisjes, rechts voor de jongens. […]

Hieronder nog een paar mooie platen van het uitbreidingsplan. Wederom: klik voor een vergroting.

aanzicht straat aanzicht tuin
bouwtekening plan

Het schuurtje op de grens 31 en 33, in het plan aangeduid als ‘tuinkasten’, werd in de lengterichting van tuinen neergezet; dus zoals getekend in sectie III, links. Maar dat kleine knikje in het tuinhek tussen Simon Stevinstraat 33 en James Wattstraat 6 klopt mijns inziens weer wel.
Op de hoek waar melkboer Prins zat, stond dus een badhuis gepland. Net als de badkamers in de huizen, is dat er volgens mij nooit gekomen. (Op het badhuis tussen HEMA en Sportfond­senbad zit een gevelsteen met de tekst ‘Schaft- en badgebouw’. Hoe werkte een en ander in 1900?)

Ander merkwaardig detail: de stoepen in de Willem Beukels zijn, vlak voor de hoek met de Ringdijk, aan beide kanten deels (niet over de volle breedte) ver­hoogd. Een soort glooiinkjes. Zou dat altijd zo geweest zijn?

Alle nieuw verworven kennis aangaande neringdoenden heb ik verwerkt in Stevinstraat V: winkels. Bij mijn reconstructie werd ik nogal eens op het ver­keer­de been gezet doordat bestaande winkels verhuisden naar een ander pand in de straat of het wijkje. En meerdere Quatfassen, Miermansen en Sibbels dreven in diverse perioden en op diverse plekken hun eigen zaak.

Naar de Simon Stevinstraat VIII: foto’s.

2 Responses to “Stevinstraat VII: vervolg”

  1. Sigrid Leemans Says:

    Dag Frans,

    Uiteraard houd ik als bewoner van de Simon Stevinstraat je blogs over dit onderwerp in de gaten.
    Fijn dat het gelukt is je oude huis op nr. 31 te bezoeken en ook leuk om de foto’s mijn huis op je website te zien! Heel jammer inderdaad dat Ymere het zo heeft laten verkrotten en bij renovatie geen boodschap heeft aan het behouden van die charmante details..

    Groet, Sigrid (Simon Stevinstraat 27 II)

  2. Frans Says:

    Dag Sigrid,

    Inderdaad heel bijzonder dat ik in ‘mijn’ oude huis kon rondkijken. Echt aardig van de huidige bewoners. En inderdaad ook jammer dat veel moois verloren zal gaan.

    Misschien komt er nog een soort vervolg op de blogs: een publieksactie om ‘zoek geraakte’ foto’s van de buurt boven water te krijgen. Bijvoorbeeld de etalage van Van Doornik met Paaskuikentjes. Ik hou je op de hoogte.

    Frans

Plaats een reactie